TP.HỒ CHÍ MINH – THÀNH PHỐ ĐIỆN ẢNH

1. Từ danh hiệu quốc tế đến năng lực cạnh tranh của một thành phố
Việc TP.HCM được UNESCO công nhận là Thành phố Sáng tạo trong lĩnh vực Điện ảnh (UNESCO Creative City of Film) năm 2025 đánh dấu một bước tiến quan trọng trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa của Việt Nam. Đây không chỉ là sự ghi nhận đối với những thành tựu của ngành điện ảnh thành phố mà còn mở ra cơ hội để TP.HCM tham gia sâu hơn vào mạng lưới hợp tác sáng tạo quốc tế, thu hút nguồn lực đầu tư, phát triển kinh tế sáng tạo và quảng bá bản sắc văn hóa Việt Nam. Tuy nhiên, giá trị thực sự của danh hiệu không nằm ở việc thành phố có thêm một thương hiệu quốc tế, mà nằm ở khả năng chuyển hóa danh hiệu đó thành:
* Một hệ sinh thái sản xuất điện ảnh chuyên nghiệp.
* Một thị trường sáng tạo có khả năng cạnh tranh quốc tế.
* Một môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp và nghệ sĩ.
* Một không gian văn hóa mở, nơi cộng đồng được tham gia sáng tạo và thụ hưởng nghệ thuật.
* Một động lực thúc đẩy du lịch, thương mại, giáo dục và các ngành công nghiệp văn hóa.
Câu hỏi quan trọng đặt ra hiện nay là: TP.HCM cần làm gì để không chỉ được biết đến là Thành phố Điện ảnh, mà thực sự trở thành một trung tâm điện ảnh có sức ảnh hưởng tại Đông Nam Á? Để trả lời câu hỏi này, cần nghiên cứu kinh nghiệm của những thành phố đã thành công trong việc xây dựng hệ sinh thái điện ảnh.
2. Kinh nghiệm quốc tế: Những mô hình đáng tham khảo
2.1. Busan, Hàn Quốc – Phát triển điện ảnh từ liên hoan phim thành hệ sinh thái công nghiệp
Busan là một trong những trường hợp đáng nghiên cứu nhất đối với TP.HCM. Thành phố được UNESCO công nhận là Thành phố Điện ảnh năm 2014. Điều đáng chú ý là Busan không chỉ tập trung tổ chức Liên hoan phim quốc tế Busan (BIFF). Thành phố đã phát triển một hệ sinh thái bao gồm:
* Liên hoan phim quốc tế.
* Busan Film Commission.
* Hệ thống hỗ trợ đoàn làm phim.
* Cơ sở hạ tầng sản xuất điện ảnh.
* Đào tạo và phát triển nhân lực.
* Hoạt động giao lưu và hợp tác quốc tế.
Đặc biệt, Busan Film Commission được thành lập năm 1999, đóng vai trò đầu mối kết nối các đoàn làm phim với chính quyền, địa điểm quay, dịch vụ sản xuất và nguồn nhân lực. Một bài học quan trọng từ Busan là thành công của một liên hoan phim phải được chuyển hóa thành năng lực sản xuất, năng lực kết nối doanh nghiệp và sức cạnh tranh của ngành điện ảnh.Theo nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới về Busan, liên hoan phim quốc tế là chất xúc tác quan trọng, nhưng chính việc xây dựng các thiết chế và quan hệ đối tác lâu dài mới giúp thành phố phát triển thành một trung tâm điện ảnh.
Bài học cho TP.HCM: Không nên chỉ phát triển HIFF như một sự kiện văn hóa thường niên. Cần phát triển HIFF thành một nền tảng kết nối sản xuất, đầu tư, phân phối và giao dịch bản quyền điện ảnh.
2.2. Rome, Italy – Kết hợp di sản, phim trường và du lịch điện ảnh
Rome có lợi thế đặc biệt nhờ lịch sử điện ảnh lâu đời, hệ thống phim trường Cinecittà và kiến trúc đô thị mang giá trị di sản.
Thành phố đã hình thành mối liên kết chặt chẽ giữa:
* Điện ảnh.
* Di sản kiến trúc.
* Du lịch văn hóa.
* Công nghiệp sáng tạo.
* Các hoạt động thương mại và dịch vụ.
Cinecittà không chỉ là nơi sản xuất phim mà còn là một phần của thương hiệu văn hóa Rome. Rome cũng phát triển Liên hoan phim quốc tế, các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp sáng tạo và những hoạt động khôi phục các rạp chiếu phim cũ. Một điểm đáng chú ý là chương trình phục hồi 42 rạp chiếu phim bỏ hoang thông qua các hợp tác xã địa phương, nhằm tái tạo sức sống văn hóa cho đô thị. (UNESCO)
Bài học cho TP.HCM: Thành phố cần xem các công trình kiến trúc, khu phố lịch sử, không gian văn hóa và cảnh quan đô thị là tài sản của ngành điện ảnh.Điện ảnh có thể trở thành công cụ quảng bá di sản, thúc đẩy du lịch và tạo thêm giá trị kinh tế cho những không gian văn hóa đang hiện hữu.
2.3. Potsdam – Berlin, Đức: Phát triển công nghệ, nhân lực và dịch vụ sản xuất
Potsdam có lịch sử sản xuất phim hơn một thế kỷ, gắn với trường quay Babelsberg.
Điểm mạnh của mô hình này không chỉ nằm ở phim trường mà còn ở mạng lưới các doanh nghiệp cung ứng dịch vụ điện ảnh.
Hệ sinh thái bao gồm:
* Sản xuất phim và truyền hình.
* Thiết kế bối cảnh.
* Trang phục và hóa trang.
* Kỹ xảo điện ảnh.
* Âm nhạc và hậu kỳ.
* Nhân lực kỹ thuật.
* Dịch vụ hỗ trợ đoàn làm phim quốc tế.
Berlin Brandenburg Film Commission đóng vai trò kết nối đoàn làm phim với địa điểm, thủ tục và các nguồn lực sản xuất. (Potsdam)
Bài học cho TP.HCM:Không nhất thiết phải bắt đầu bằng việc xây dựng một phim trường khổng lồ.
Thành phố có thể phát triển trước mạng lưới doanh nghiệp sản xuất, hậu kỳ, thiết kế, kỹ xảo, âm thanh, ánh sáng và dịch vụ hỗ trợ.Đây là cách tạo ra năng lực cạnh tranh từ những nguồn lực sẵn có.
3. Những việc TP.HCM có thể triển khai ngay
Từ kinh nghiệm quốc tế và điều kiện thực tế của thành phố, có thể đề xuất tám nhóm hành động.
3.1. Thành lập và vận hành Film Office theo cơ chế một cửa
Đây nên là một trong những ưu tiên hàng đầu. Film Office là đầu mối hỗ trợ các đoàn làm phim trong nước và quốc tế khi đến TP.HCM.
Các chức năng cần có:
1. Cung cấp thông tin về địa điểm quay phim.
2. Hướng dẫn thủ tục cấp phép.
3. Kết nối với các cơ quan quản lý địa phương.
4. Hỗ trợ giao thông, an ninh và hậu cần.
5. Kết nối nhân lực và doanh nghiệp sản xuất.
6. Tư vấn về điều kiện sản xuất tại thành phố.
Có thể bắt đầu bằng một tổ công tác liên ngành và một cổng thông tin điện tử, sau đó hoàn thiện thành thiết chế chuyên nghiệp. Mục tiêu là giúp nhà sản xuất chỉ cần tiếp cận một đầu mối thay vì phải tự tìm hiểu nhiều cơ quan khác nhau.
3.2. Xây dựng bản đồ số địa điểm quay phim và tài nguyên điện ảnh
TP.HCM cần xây dựng một cơ sở dữ liệu có khả năng phục vụ trực tiếp hoạt động sản xuất phim.
Có thể phân thành các nhóm:
Nhóm tài nguyên Nội dung
Di sản kiến trúc Công trình lịch sử, kiến trúc Pháp
Không gian đô thị Phố cổ, chung cư, khu đô thị
Văn hóa cộng đồng Chợ Lớn, khu dân cư, làng nghề
Cảnh quan Sông Sài Gòn, công viên, không gian xanh
Công trình hiện đại Trung tâm thương mại, khách sạn, tòa nhà
Dịch vụ sản xuất Studio, thiết bị, hậu kỳ, nhân lực
Mỗi địa điểm cần có hình ảnh, thông tin kỹ thuật, điều kiện tiếp cận, đơn vị quản lý và quy trình xin phép. Đây không chỉ là công cụ phục vụ điện ảnh mà còn là nền tảng phát triển du lịch theo bối cảnh phim.
3.3. Phát triển chương trình Film Tourism – Du lịch điện ảnh
Đây là lĩnh vực TP.HCM có thể triển khai với nguồn lực tương đối linh hoạt.
Có thể xây dựng các sản phẩm:
* Saigon Through Cinema: Khám phá Sài Gòn qua điện ảnh.
* Cinematic Heritage Tour: Du lịch di sản qua các bối cảnh phim.
* Film Locations Experience: Trải nghiệm địa điểm quay phim.
* Saigon Night Cinema: Không gian điện ảnh về đêm.
* Chợ Lớn qua điện ảnh: Văn hóa và đời sống cộng đồng.
Điện ảnh giúp một địa điểm trở thành điểm đến có câu chuyện. Khi du khách tìm đến một địa danh vì đã nhìn thấy nó trong phim, điện ảnh đã tạo ra giá trị cho du lịch và kinh tế địa phương.
3.4. Xây dựng mạng lưới doanh nghiệp công nghiệp điện ảnh
Thành phố cần lập bản đồ doanh nghiệp và các tổ chức hoạt động trong hệ sinh thái điện ảnh.Bao gồm:
* Nhà sản xuất phim.
* Công ty truyền thông.
* Đơn vị hậu kỳ.
* Studio.
* Doanh nghiệp công nghệ.
* Đơn vị thiết kế và mỹ thuật.
* Doanh nghiệp âm nhạc.
* Đơn vị cung cấp thiết bị.
* Các trường đào tạo.
Trên cơ sở đó, tổ chức các chương trình kết nối doanh nghiệp, hỗ trợ khởi nghiệp và hợp tác đầu tư. Cần đặc biệt quan tâm đến doanh nghiệp vừa và nhỏ, bởi đây là lực lượng tạo nên tính linh hoạt và sức sáng tạo của ngành.
3.5. Kết nối HIFF với thị trường điện ảnh quốc tế
HIFF cần phát triển thêm một cấu phần quan trọng: Film Market.Đề xuất tổ chức đồng thời:
Film Festival
* Trình chiếu phim.
* Giao lưu nghệ sĩ.
* Giới thiệu tác phẩm Việt Nam.
Film Market
* Kết nối nhà đầu tư.
* Giao dịch bản quyền.
* Giới thiệu dự án đang phát triển.
* Tìm kiếm đối tác đồng sản xuất.
Film Academy
* Workshop biên kịch.
* Đào tạo sản xuất.
* Kết nối các trường điện ảnh.
* Ươm mầm tài năng trẻ.
Mục tiêu là biến HIFF thành một điểm gặp gỡ giữa nghệ thuật và thị trường.

Giáo dục điện ảnh cần vượt ra ngoài phạm vi đào tạo đạo diễn, diễn viên và biên kịch.Cần phát triển các chương trình liên ngành:
* Điện ảnh và văn hóa học.
* Điện ảnh và kinh doanh.
* Điện ảnh và du lịch.
* Điện ảnh và công nghệ.
* Điện ảnh và truyền thông.
* Điện ảnh và sở hữu trí tuệ.
Đặc biệt, cần tạo cơ chế để sinh viên tham gia dự án thực tế, thực tập tại doanh nghiệp và phát triển sản phẩm sáng tạo.Có thể tổ chức cuộc thi dự án phim ngắn, phim tài liệu, phim quảng bá di sản và nội dung số dành cho sinh viên.
3.7. Hỗ trợ khởi nghiệp trong lĩnh vực điện ảnh và công nghiệp sáng tạo
Thành phố có thể xây dựng chương trình ươm tạo doanh nghiệp sáng tạo, tập trung vào:
* Sản xuất nội dung số.
* Hoạt hình.
* Kỹ xảo.
* Công nghệ AI trong điện ảnh.
* Phân phối nội dung.
* Quản trị bản quyền.
* Du lịch điện ảnh.
* Sản phẩm văn hóa chuyển thể từ phim.
Có thể thí điểm một chương trình hỗ trợ dự án sáng tạo với sự tham gia của trường đại học, doanh nghiệp, nhà đầu tư và các tổ chức văn hóa. Đây là hướng phát triển phù hợp với mục tiêu biến điện ảnh thành một ngành kinh tế có khả năng tạo việc làm và doanh thu.
3.8. Phát triển không gian điện ảnh cộng đồng
Điện ảnh phải thuộc về người dân, không chỉ thuộc về giới sản xuất và kinh doanh.Thành phố có thể tổ chức:
* Chiếu phim ngoài trời.
* Tuần phim tại trường học.
* Không gian điện ảnh trong công viên.
* Chương trình phim cho công nhân.
* Chiếu phim tại các khu vực ngoại thành.
* Giao lưu với đạo diễn và nghệ sĩ.
Đây cũng là một cách xây dựng văn hóa thưởng thức nghệ thuật và phát triển công chúng điện ảnh.
4. Lộ trình hành động đề xuất
Để tránh tình trạng có nhiều ý tưởng nhưng thiếu cơ chế thực hiện, cần phân chia thành các giai đoạn.
Thời gian Công việc trọng tâm
0–100 ngày Thành lập tổ công tác Film Office; lập bản đồ tài nguyên; rà soát doanh nghiệp và nhân lực; xây dựng cơ chế phối hợp
3–6 tháng Ra mắt cổng thông tin Film Office; thí điểm tour điện ảnh; tổ chức kết nối doanh nghiệp và trường đại học
6–12 tháng Phát triển Film Market; triển khai chương trình ươm tạo dự án; mở rộng giáo dục điện ảnh
1–3 năm Phát triển hạ tầng sản xuất; thu hút đồng sản xuất quốc tế; hoàn thiện hệ sinh thái điện ảnh
Đặc biệt, mỗi chương trình phải có đơn vị chủ trì, ngân sách, đối tác, thời hạn và chỉ số đánh giá.
5. Cần xây dựng bộ chỉ số đánh giá hiệu quả
Danh hiệu Thành phố Điện ảnh không nên chỉ được đánh giá qua số lượng sự kiện hay hoạt động truyền thông. Cần đo lường bằng những kết quả thực tế.
Đề xuất sáu nhóm chỉ số:
1. Sản xuất: Số đoàn phim và dự án trong nước, quốc tế đến thành phố.
2. Kinh tế: Giá trị đầu tư, doanh thu và việc làm từ hoạt động điện ảnh.
3. Hợp tác: Số dự án đồng sản xuất và giao dịch bản quyền quốc tế.
4. Nhân lực: Số nhân lực được đào tạo và tham gia ngành.
5. Cộng đồng: Số người được tiếp cận các chương trình điện ảnh.
6. Di sản và du lịch: Số sản phẩm du lịch, văn hóa được phát triển từ điện ảnh.
Các chỉ số cần được thống nhất phương pháp thu thập, có số liệu nền và được công bố định kỳ.
6. Một đề xuất chiến lược: Phát triển điện ảnh như ngành công nghiệp dẫn dắt hệ sinh thái văn hóa
Theo tôi, TP.HCM không nên nhìn điện ảnh như một ngành độc lập. Điện ảnh có khả năng kết nối nhiều lĩnh vực kinh tế và văn hóa khác nhau.
Một bộ phim có thể tạo ra giá trị cho:
* Du lịch và dịch vụ lưu trú.
* Thời trang và thiết kế.
* Âm nhạc và biểu diễn.
* Ẩm thực.
* Xuất bản.
* Truyền thông.
* Công nghệ.
* Giáo dục.
* Di sản văn hóa.
Vì vậy, cần phát triển tư duy hệ sinh thái, trong đó điện ảnh vừa là ngành sáng tạo, vừa là phương tiện quảng bá văn hóa, vừa là động lực thúc đẩy các ngành công nghiệp sáng tạo khác. Đây là cơ hội để TP.HCM xây dựng một mô hình phát triển mang bản sắc riêng, thay vì chỉ sao chép mô hình của những trung tâm điện ảnh quốc tế.
7. Kết luận: Danh hiệu là khởi đầu, năng lực thực chất mới quyết định vị thế
Kinh nghiệm từ Busan, Rome và Potsdam cho thấy không có một mô hình phát triển điện ảnh duy nhất phù hợp với tất cả các thành phố.Tuy nhiên, những thành phố thành công đều có điểm chung:
* Có thiết chế hỗ trợ chuyên nghiệp.
* Có chính sách kết nối công và tư.
* Có hạ tầng và nguồn nhân lực.
* Có thị trường và năng lực hợp tác quốc tế.
* Có sự tham gia của cộng đồng.
* Có chiến lược phát triển dài hạn.
TP.HCM đã có nền tảng quan trọng: thị trường lớn, lực lượng sáng tạo trẻ, môi trường văn hóa đa dạng và vị thế trung tâm kinh tế của Việt Nam. Điều cần thiết hiện nay là chuyển từ tư duy tổ chức sự kiện sang tư duy xây dựng hệ sinh thái; từ quảng bá danh hiệu sang tạo ra giá trị kinh tế; từ hoạt động đơn lẻ sang cơ chế phối hợp liên ngành. TP.HCM không chỉ cần trở thành nơi các bộ phim được sản xuất. Thành phố cần trở thành nơi những câu chuyện văn hóa được hình thành, những tài năng sáng tạo được nuôi dưỡng, những ý tưởng được đầu tư và những giá trị Việt Nam được đưa ra thế giới. Đó mới là ý nghĩa thực chất của một Thành phố Điện ảnh có tầm vóc quốc tế.
Định vị chiến lược đề xuất
HO CHI MINH CITY – THE CINEMATIC HEART OF ASIA
Where Stories Become Culture. Where Creativity Creates Value.
TP.HCM – Trái tim điện ảnh châu Á.
Nơi những câu chuyện trở thành văn hóa, nơi sáng tạo tạo ra giá trị